Muziek bij personen met een handicap

Het gebruik van muziek in de hulpverlening aan personen met een mentale en/of fysieke handicap¹

Muziek kan in de hulpverlening aan personen met een handicap op verschillende manieren worden ingezet. Zo spreken we over muzikale activiteiten, orthoagogische muziekbeoefening en muziektherapie. In al deze vormen maakt men gebruik van muziek, maar de wijze waarop Kind op pianomen de muziek gebruikt en de doelstellingen zijn totaal verschillend.
De intenties van het gebruik van de muziek in een specifieke situatie bepalen of het gaat over een muziekactiviteit, orthoagogische muziekbeoefening of muziektherapie. In theorie zijn deze vormen strikt van elkaar te scheiden, maar in de praktijk worden ze vaak naast elkaar toegepast.

1. Muziekactiviteiten

Bij muziekactiviteiten gaat het over samen musiceren. Er wordt meestal in groep gewerkt en de belangrijkste doelstelling is dat de deelnemers plezier beleven aan het maken van muziek. De activiteit op zich staat centraal en er worden geen specifieke individuele (therapeutische of orthoagogische) doelstellingen voor de deelnemers geformuleerd. Omdat vooral de muzikale begeleiding van belang is, is de specifieke deskundigheid van een muziektherapeut niet vereist en kan de muziekactiviteit bijvoorbeeld ook door een opvoeder met een muzikale achtergrond begeleid worden.

2. Orthoagogische muziekbeoefening

Ortho verwijst naar personen met een mentale handicap. Agogisch duidt erop dat er getracht wordt bepaalde vaardigheden te stimuleren. Bij orthoagogische muziekbeoefening gaat het om een vorm van hulpverlening waarin wordt getracht via muziek en musiceren het functioneren van de deelnemer te verbeteren. Terwijl bij muziekactiviteiten het leren ‘over’ muziek of het plezier beleven aan muziek centraal staat, staat bij orthoagogische muziekbeoefening het leren ‘door’ muziek centraal. Meestal worden er voor iedere deelnemer aparte doelstellingen geformuleerd.

Deze kunnen zijn: het stimuleren van individuele groei, het ontwikkelen en stimuleren van sociale, cognitieve en/of motorische vaardigheden. Ook het ontwikkelen en stimuleren van emotionele en muzikale vaardigheden kunnen doelstellingen zijn. Deze doelstellingen kunnen via de omgang met het muzikale materiaal worden bereikt. Het komen tot een eindproduct is ondergeschikt aan de ontwikkeling en stimulatie van velerlei vaardigheden en persoonlijke groei. Omdat de deelnemer en zijn ontwikkeling centraal komen te staan wordt er meestal individueel of in kleine groepjes gewerkt.

Voor het geven van orthoagogische muziekbeoefening is er niet alleen op muzikaal vlak kennis en deskundigheid vereist. Een muziektherapeut of iemand die de richting orthoagogische muziekbeoefening heeft gevolgd is hiervoor het meest gekwalificeerd.

3. Muziektherapie

Muziektherapie is een vorm van psychotherapeutische hulpverlening die bij verschillende doelgroepen wordt toegepast. De muziektherapeut tracht op methodische wijze een relatie te vestigen, te structuren en te hanteren, met als doelstelling psychische moeilijkheden, conflicten of stoornissen op te heffen of te verminderen. Muziek is hier het medium dat men gebruikt om een psychisch proces Djembeop gang te brengen en te ondersteunen.

Vooral bij personen met een mentale handicap is muziek een enorm waardevolle ingangspoort. Zij zijn immers verbaal meestal zwakker en kunnen in muziek gemakkelijker vorm geven aan wat er in hen leeft. Per cliënt worden individuele doelstellingen geformuleerd. De indicaties zijn gebaseerd op psychische moeilijkheden, conflicten of stoornissen die naast de verstandelijke beperking kunnen bestaan. Dit kan bijvoorbeeld gaan om depressie, angststoornissen, contactstoornissen, agressief gedrag, …

In muziektherapie staat het proces centraal en in het algemeen kan men stellen dat naarmate de therapeut meer procesgericht gaat werken, vaste spelvormen steeds minder belangrijk worden, terwijl muzikale improvisatie daarentegen een steeds grotere plaats gaat innemen. Omdat in muziektherapie het psychisch proces van de persoon met een handicap centraal staat, wordt er voornamelijk individueel gewerkt.

Muziektherapie kan enkel gegeven worden door een muziektherapeut. Deze moet immers weten hoe een therapeutisch proces te ondersteunen en een therapeutische relatie te hanteren. Hij/zij moet in staat zijn zijn/haar eigen emotionaliteit en eigen Djembenon-verbale en verbale expressiemogelijkheden te gebruiken binnen de therapeutische relatie. Om te kunnen werken met emoties van zichzelf en van de ander is een eigen leertherapie dan ook aan te bevelen, zoniet noodzakelijk. De muziektherapeut moet bovendien thuis zijn in het gebruik van muziek binnen een therapeutische relatie, alsook in ontwikkelingspsychologie en psychopathologie.

Muziekonderwijs aan personen met een handicap²

Bij deze vorm van muziekbeoefening bij personen met een handicap worden muzikale leerdoelen vooropgesteld, dit in tegenstelling tot de voorgaande vormen (muziekactiviteiten, orthoagogische muziekbeoefening en muziektherapie) waar muziek als middel wordt gebruikt om niet-muzikale doelstellingen te bereiken.

Het leren van muzikale vaardigheden staat centraal. Natuurlijk zijn het plezier bij het musiceren en het ontwikkelen van andere niet-muzikale vaardigheden (sociale, cognitieve, motorische, ... ) door het musiceren niet uitgesloten, maar deze worden niet als doel vooropgesteld. Sinds enkele jaren zijn er hier en daar academies van het Deeltijds KunstOnderwijs waar kinderen en volwassenen met een handicap terecht kunnen voor aangepast muziekonderwijs.

Tijdens deze lessen orthoagogische muzikale vorming (OMV) krijgen personen met een beperking muziekles op maat, aangepast aan de interesses en de vraag van de leerlingen zelf. Er wordt gezongen en op verschillende instrumenten gespeeld. De leerlingen leren luisteren naar muziek, naar zichzelf en naar elkaar. Ieder zet eigen stappen in zijn muzikale ontwikkeling aan de hand van verschillende werkvormen zoals spelen van (kleuren)partituren, improvisatieoefeningen en andere leuke speltechnieken. Genieten van muziek doen we echter allemaal!

De lessen gaan wekelijks in kleine groepjes of individueel door vanaf september tot juni. We hopen dat er in de toekomst nog veel academies mogen volgen!

Gegevens over de academies waar deze aangepaste muzieklessen reeds worden gegeven:

Stedelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans
Koersel-Dorp 20
3582 KOERSEL
011-42.42.77

Gemeentelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans
Ruwaal 14
1850 GRIMBERGEN
02-270.82.38

Stedelijke Academie voor Muziek en Woord
Groendreef  8
9160 LOKEREN
09-340.95.23

Stedelijk Conservatorium
Melaan 3-8
2800 MECHELEN
015/28.29.80

Academie voor Muziek, Woord en Dans
Stationstraat 29
2440 GEEL
014/56.65.80

Gemeentelijke Academie voor Muziek en Woord “Zoltan Kodaly”
Bergenstraat 2
2110 WIJNEGEM
03/353.75.41

Er is in Vlaanderen op dit vlak de laatste tijd heel wat beweging. Het ministerie van onderwijs is ondertussen ook overtuigd van het belang van deze vorm van muziekonderwijs. Er is in 2008 een werkgroep van leerkrachten en deskundigen opgestart die een voorstel zal uitwerken dat hopelijk kan resulteren in een nieuw decreet voor het muziekonderwijs.

Muziek & Handicap hoopt dat er binnen onafzienbare tijd in vele “gewone” muziekacademies aangepast muziekonderwijs aangeboden zal worden aan kinderen en volwassenen met een handicap.




¹ SCHALKWIJK, F., Muziek in de hulpverlening aan geestelijk gehandicapten, Uitgeverij Intro, Nijkerk, 1988.
² MAK, P. en VAN GEERT, P., Muziek maken met kleur, muzieklessen op toetsinstrumenten voor verstandelijk gehandicapten, Van Gorcum, Assen, 1996.